kunst column

Het meisje rende te hard, en ze viel

Zou Marit Törnqvist hebben aangevoeld wat er omging in het hoofd van Icarus, toen die ruim vier eeuwen eerder uit de pen van Hendrick Goltzius vloeide?

Geacht meisje in de kuil,

Vanmorgen bezocht ik het Museum Kranenburg in Bergen NH, en daar las ik je verhaal: Wat niemand had verwacht. Nee! Werkelijk niemand had verwacht dat je in een diepe kuil zou vallen – omdat je nét iets harder rende dan al die anderen, die ook zoveel haast hadden. Iedereen probeerde je te redden, maar waarom waren hun ladders te kort? Iemand gooide een warme trui naar beneden. En brieven, in het begin schreven mensen zoveel brieven dat je er een matras van kon maken. Maar het lukte niemand om je uit de kuil te bevrijden en uiteindelijk leek het alsof de wereld je was vergeten.

In de tentoonstelling vraagt Marit Törnqvist, die jou heeft bedacht en getekend, om brieven naar je te schrijven. En Marit Törnqvist is niet zomaar iemand: in 2024 won ze de Johannes Vermeerprijs. Voor het eerst werd deze Nederlandse staatsprijs voor de kunsten uitgereikt aan een kunstenaar die zich in de eerste plaats richt op kinderen. Ik kan natuurlijk geen nee tegen zeggen tegen deze grote kinderboekenschrijver en illustrator, geacht meisje in de kuil, en dit is mijn brief.

Zelf ben ik een paar dagen geleden ook in een kuil gevallen, al was dat mijn eigen keuze. Ik heb me als writer in residence laten opsluiten in het Roland Holsthuis, op een steenworp afstand van jouw kuil. Zoals omstanders brieven in jouw kuil gooien, zo zit ik hier op mijn laptop een soort brieven te schrijven. Hoofdstukken van een boek, in de hoop dat die ooit mijn kuil verlaten en lezers zullen bereiken.

Net als jij, geacht meisje in de kuil, ren ik soms iets harder dan anderen, en dat betekent dat ik anderen vaak voorbij ren. Door jouw verhaal sta ik daarbij stil. Jouw verhaal gaat over de vraag: hoe ga je om met een noodsituatie? Iedereen wil je wel helpen, maar niemand verplaatst zich echt in jou. Wat betekent het om iemand onbaatzuchtig te helpen? Wat heeft die “iemand” nodig?

Ik zag je in de kuil en net als al die anderen verplaatste ik me ook niet in jou. Ik dacht meteen aan iemand anders die valt en valt en valt – of nee, het zijn vier mannen die vallen. Hendrick Goltzius, misschien wel de meest toonaangevende prentmaker van de zestiende eeuw, heeft ze in 1588 gemaakt naar een ontwerp van Cornelis Cornelisz. van Haarlem. De vier vallende mannen heten Tantalus, Icarus, Phaëton en Ixion. Ze vallen allemaal van grote hoogte omdat ze de goden hebben beledigd. De vallende mannen zijn een beetje griezelig omdat ze zo groot en gespierd zijn en heel erg bloot. Ze tuimelen door de ruimte en kunnen nergens houvast vinden. Dat gaf Hendrick de mogelijkheid om zijn grote talent te laten zien. Spierbundels, een gedraaide arm, de ene bil of de andere: hij draaide zijn hand er niet voor om. Zijn jongere broer, Conrad, zag hier wel brood in. Voor zijn eigen uitgeverij in Keulen maakte hij verkleinde kopieën van Hendricks prenten.

Hendrick en Conrad waren takjes aan een stamboom vol kunstenaars, familieleden die elkaar inspireerden en van elkaar leerden. Op allerlei manieren werkten ze met elkaar samen, ook al woonden ze niet bij elkaar in de buurt. Ook de vrouwen en dochters waren daar onderdeel van: ze werken in het prentbedrijf en onderhielden het internationale netwerk. De Goltziussen laten zich trouwens ook inspireren door andere beroemde meesters, zoals Albrecht Dürer en Lucas van Leyden, Rafaël en Michelangelo.

Als je die hele familie bij elkaar in een kuil zou zetten, dan zouden ze zich geen moment vervelen – op voorwaarde dat omstanders papier en potloden naar beneden zouden gooien. Ze zouden elkaar allemaal gaan zitten portretteren, zoals ze ook in het echt hebben gedaan. Glimlachend, wegkijkend, poserend. We kunnen het allemaal zien in het Limburgs Museum in Venlo.

Geacht meisje in de kuil, toen ik je vanmorgen in de kuil zag op je brievenmatras, leek het even of Tantalus, Icarus, Phaëton en Ixion door de lucht vlogen en regelrecht jouw kuil in vielen. Dat was gelukkig niet het geval. Grote blote mannen die al je ruimte innemen, daar zit niemand op te wachten.

Wat heb je nodig, geacht meisje in de kuil? Zou je blij zijn met een hond? Want die heb ik ook in Venlo gezien. Het is de hond van de familie Goltzius. Ze moeten veel van hem hebben gehouden want Hendrick heeft hem op een mooie tekening en op verschillende prenten afgebeeld. Met zijn lichtgroene ogen, tong uit zijn bek en sproeten op zijn snoet is het een heus hondenportret. Deze hond stuur ik naar je toe, geacht meisje in de kuil. Wrijf over zijn neus en doe een wens – ik weet zeker dat iemand je dan snel uit je kuil komt bevrijden.

Hartelijke groet,

Gerdien

De tentoonstelling Marit Törnqvist. Verborgen verhalen is nog tot en met 10 mei te zien in Museum Kranenburgh, Bergen NH. Meesters uit Venlo. Familie Goltzius is nog tot en met 31 mei te zien in het Limburgs Museum, Venlo

• Hendrick Goltzius
• Marit Törnqvist