Context bij cultuur in Vlaanderen en Nederland

Publicaties

Context bij cultuur in Vlaanderen en Nederland

Gabey Tjon a Tham laat meerdere laagjes realiteit in elkaar overlopen
0 Reacties
© Maurice Tjon a Tham
© Maurice Tjon a Tham © Maurice Tjon a Tham
kunst

Gabey Tjon a Tham laat meerdere laagjes realiteit in elkaar overlopen

Gabey Tjon a Tham (1988) is geïntrigeerd door de overeenkomsten tussen natuur en technologie. Corona bleek voor de Nederlandse installatiekunstenaar dan weer een impuls te zijn om de grenzen tussen de fysieke en de virtuele wereld te verkennen.

Gabey Tjon a Tham speelde vanaf jonge leeftijd viool en piano. Die muzikale activiteit drukte een stempel op hoe ze de wereld om zich heen zag: als een compositie, met een ritme en herhalingen. Na de kunstacademie besloot ze haar master te behalen in ArtScience, een interdisciplinair studieprogramma op het snijvlak tussen kunst, technologie en wetenschap. Daar kreeg ze onder meer lessen over geluid: onder meer hoe je zo aandachtig mogelijk kunt luisteren, ook als een manier om je omgeving op een andere manier te ervaren – de fysieke laag van geluid.

Ruimtelijke sinusgolven

Het is dan ook niet verrassend dat Tjon a Thams werk niet alleen een beroep doet op de ogen, maar ook op de oren. Ze manipuleert graag opnames, bijvoorbeeld door natuurlijke geluiden een kunstmatig randje te geven. Een belangrijke inspiratiebron is ruis, omdat dat heel ambigu is: zowel een soort niets als een verzameling van alle frequenties die de mens kan horen. Als je ruis manipuleert, kan hij bijvoorbeeld heel dierlijk klinken of juist heel mechanisch, hoewel het moeilijk kan zijn om die associaties gelijk een plaats te geven. Je fysieke en mentale ervaringen van het geluid moeten zich steeds opnieuw op elkaar afstemmen.

Tjon a Thams werk heeft iets moeilijk vatbaars, met verschillende aspecten die steeds in elkaar overlopen

Tjon a Thams werk heeft sowieso iets moeilijk vatbaars. Verschillende aspecten daarvan lopen steeds in elkaar over, zo bleek al uit haar afstudeerwerk, ))))) repetition at my distance (2012). Dat bestaat uit drie lagen die Tjon a Tham in balans heeft moeten brengen: licht, beweging en geluid. Blauwe, verticaal hangende touwen geven licht en roteren, terwijl het bewerkte geluid te horen is van de wind die door de bomen ruist. Hun gestroomlijnde vorm roept een aantal associaties op: van de strakke vormen van het minimalisme, tot natuurlijk de sinusgolven die geluid (enigszins) visualiseren. Wanneer de draden harder draaien, komen er meer knopen in de draden, wat doet denken aan hoe sneller trillende geluiden hoger klinken. Vanzelf voel je dat waar je naar kijkt en waar je naar luistert met elkaar verbonden zijn, maar daar de vinger erop leggen kost de nodige tijd.

Samenwerkende componenten

Tjon a Tham ziet haar vaak uit diverse objecten bestaande installaties als een samenwerking tussen verschillende componenten. Daar balans in vinden kost soms wel de nodige moeite. Een viool of potlood is vrij intuïtief in het gebruik, maar de code en de mechanica voor een installatie zijn dat niet. Beide moeten natuurlijk ook nog eens op elkaar afgestemd worden. Elke verandering moet in de praktijk getest worden. De installaties doorlopen daardoor verschillende versies, die soms apart geëxposeerd worden.

Bovendien gaat er een onderzoeksfase aan vooraf, waarin Tjon a Tham zowel experimenteert als zich verdiept in filosofie en natuurwetenschappen. Het ene kunstwerk kan ook een belangrijke aanzet zijn voor het volgende. Bij Red Horizon (voor het eerst getoond tijdens TodaysArts 2014) ging Tjon a Tham nog steeds uit van licht, geluid en beweging, maar ontstonden gaandeweg nieuwe elementen, zoals het nabeeld: langdurig kijken zorgt er namelijk voor dat je hersenen onbewust nieuwe vormen en patronen op je netvlies ‘schilderen’. Ook liet ze de speakers bewegen, met ruimtelijk en vervormd geluid tot gevolg.

Dat laatste idee keerde in een andere vorm terug in haar volgende installatie: The Monads (voor het eerst getoond in 2015, bij DordtYart in Dordrecht). Die installatie een goed voorbeeld is van een werk dat in verschillende fases is gepresenteerd. De ‘uiteindelijke’ installatie bestaat uit een aantal speakers op een rij die om dezelfde balk draaien. Ze bewegen zich binnen de regels die de kunstenaar aan hen heeft opgelegd.

Het is misschien wel de duidelijkste manifestatie van wat Tjon a Tham de rode draad van haar oeuvre noemt: de wisselwerking tussen het individu en het geheel, en specifiek emergentie: grote, complexe systemen die bestaan uit eenvoudige eenheden, van zwermen vogels en de vloeibaarheid van water, tot algoritmes die de economie en het internet vormgeven. Deze opmerkelijke overeenkomst tussen technologie en natuur wordt mooi geïllustreerd door de luidsprekertjes van The Monads, die sterk lijken op enorm gestileerde vogelkopjes die erop los kwetteren.

Met en zonder computer

Hoewel veel van haar installaties aangedreven worden door een computer, werkt Tjon a Tham ook graag analoog. Daardoor kan ze nieuwe aspecten van natuurlijke fenomenen onderzoeken en belichten. Zo legde ze met een pinhole- of gaatjescamera – die geen lens gebruikt, maar een klein gaatje – een halfjaar lang het licht van de zon vast op fotosensitief papier, wat resulteerde in een bijna abstract beeld (Tracing the Sun, mei-december 2020). Met dezelfde techniek richtte ze zich ook vallende waterdruppels (In search for true randomness, 2020). Zonder camera is de invloed van de tijd op deze fenomenen veel moeilijker waar te nemen. Het verstrijken daarvan kan wel met mechanische hulpmiddelen geregistreerd worden, wat Tjon a Tham intrigeert.

Deze interesse in technologie en tijd was aanleiding voor een nog steeds lopend onderzoek naar hoe elektronische apparaten elk een eigen klokmechanisme hebben waardoor hun acties aangestuurd worden. De eerste installatie die hieruit voortkwam, is If/Then (voor het eerst getoond in 2018, tijdens FIBER Weekends), waarin ze de vaste keuzestructuur ‘wanneer A, dan B’ van computercode confronteert met golvend water, dat zich moeilijk helemaal laat sturen. Je ervaart de werkelijkheid immers ook als iets vloeiends, niet als een af te werken schema.

De voortzetting van dit onderzoek had eind 2020 ook moeten leiden tot een nieuwe installatie voor de kunstruimte Tetem (Enschede), maar coronalockdowns verhinderden dat. De huidige pandemische situatie inspireerde haar echter tot een beweging richting het virtuele, met augmented reality (AR).

Extra lagen voor de werkelijkheid

AR is een technologie die ervoor zorgt dat bijvoorbeeld op je telefoonscherm je fysieke omgeving wordt verrijkt met extra ‘lagen’, zoals een stukje uitleg over waar je naar kijkt, of een animatie. Deze ontmoeting tussen het digitale en het fysieke intrigeert Tjon a Tham, die opmerkt dat je AR best wat breder op mag vatten. Is zoiets vertrouwds als wegbewijzering ook niet een aanvulling op de realiteit? Denk daarbij ook zeker aan haar pinhole-foto’s van zonlicht en waterdruppels, die je zonder hulpmiddelen nooit op díé manier zou kunnen zien.

Het nieuwe werk moest van Tjon a Tham per se geen virtual reality worden, want daarin wordt de fysieke omgeving van de toeschouwer ‘weggeduwd’. Je zou in het geval van haar AR-kunstwerk juist kunnen spreken van een hybride installatie die zich zowel digitaal als fysiek afspeelt. Op het eerste oog is dat nogal een omslag voor een installatiekunstenaar, maar het spanningsveld tussen het materiële en het immateriële heeft altijd een rol gespeeld in haar werk. Zoiets schijnbaar eenvoudigs als het reguleren van licht, kan al de illusie doen ontstaan dat de expositieruimte krimpt en weer groeit.

Het spanningsveld tussen het materiële en het immateriële heeft altijd een rol gespeeld in het oeuvre van Tjon a Tham

Veel kan Tjon a Tham op het moment van spreken nog niet vertellen over het nieuwe werk, dat nog volop vorm krijgt, behalve dat het valt binnen haar onderzoek naar tijd en technologie. Specifiek gaat het in op hybride ruimtes, die deels fysiek, deels virtueel zijn en die twee werelden zo kunnen verbinden. Ze experimenteert momenteel onder meer met de waterdruppels die voortkomen vanuit de beeldtaal van If/Then, en in de vorm van een AR-regenbui. Maar hoe hightech dat misschien ook klinkt: naast dit semi-virtuele project, is Tjon a Tham is ook alweer plannen aan het maken voor een installatie in de openbare ruimte, die niet veel meer nodig heeft dan wind, water of zonlicht. Zo blijft haar oeuvre balanceren tussen natuur en technologie.

www.gabeytjonatham.com

The Monads van Gabey Tjon a Tham is van 15 oktober tot en met 14 november 2021 te zien op de Van Marcke-site in Kortrijk, als onderdeel van het Wonder - Kortrijk Creativity Festival. Haar installatie maakt deel uit van de geluidskunsttentoonstelling ‘Sound Art in Public Spaces’, gecureerd door concert- en festival organisator Wilde Westen. Meer info hier.
Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Sorry

Je bezoekt deze website via een openbaar account.
Je kunt alle artikelen lezen, maar geen producten kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische herabonnering. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be.