Publicaties
Rachel Ruysch maakte riante explosies van kleur en textuur
0 Reacties
© Rijksmuseum, Amsterdam
© Rijksmuseum, Amsterdam © Rijksmuseum, Amsterdam
Reeks: Vergeten Vrouwelijke Schilders
kunst

Rachel Ruysch maakte riante explosies van kleur en textuur

Heleen Debruyne haalt vrouwelijke schilders uit de vergetelheid en geeft ze alle eer die hen toekomt. Aflevering vijf: Rachel Ruysch. ‘Deze werkende moeder wist zorg en kunst te combineren en de maatschappelijke verwachtingen te trotseren.’

De kleine Rachel groeide op tussen de rariteiten. Zorgvuldig geprepareerde kinderlijkjes waarvan je zou zweren dat ze lagen te slapen. Ledematen op sterk water. Opgezette exotische dieren. Zeldzame planten. Skeletten van foetussen op een berg van nierstenen, tussen bloedvatbomen. Een baby-armpje op sterk water dat een vulva vasthoudt.

Dat krijg je als je de dochter bent van een anatoom en plantkundige in het Amsterdam van de Gouden Eeuw. Frederik was een wetenschapper die chirurgijns in spe onderwees in de werking van het menselijke lichaam. Na zijn uren dook hij in zijn werkkamer en hield hij zich bezig met het ontwikkelen van nieuwe manieren van prepareren.

In de achttiende eeuw was de grens tussen kunst en wetenschap veel vager dan nu: Frederik liet zijn fantasie tijdens het prepareren de vrije loop en tekende en schilderde zijn creaties ook vaak. Zijn collectie preparaten en rariteiten werd een toeristische trekpleister.

Het was ongetwijfeld een inspirerende omgeving voor de oudste dochter Rachel, die al vroeg uitzonderlijk goed kon tekenen en schilderen. Een familietrek: haar grootoom en ooms langs moederskant schilderden ook. Haar ouders konden haar talent niet negeren en lieten haar in 1678, op veertienjarige leeftijd in de leer gaan bij een kunstschilder.

Dat de ambities van een meisje zo serieus genomen werden, was uitzonderlijk. Dochters uit rijke gezinnen schilderden wel, maar vooral binnenskamers en als hobby. Rachel daarentegen mocht in de leer bij een kennis van haar ouders, de gerenommeerde schilder van stillevens, Willem van Aelst.

Bij hem leerde Rachel ‘bosgrondjes’ schilderen: composities van planten en struiken, vol krioelende insecten, padden en slangen. Daar is een extreem fijne motoriek en engelengeduld voor nodig: alles moest natuurgetrouw zijn, tot in de allerkleinste details. Rachel kon als de beste priegelen met minuscule penselen en in verf gedoopte sponsjes, om het mos weer te geven.

Ze specialiseerde zich ook in bloemenstillevens. De botanische collectie van haar vader kwam daarbij goed van pas. Hij had een manier bedacht om bloemen niet te drogen, maar zo te prepareren dat ze er fris en levendig blijven uitzien. Zo kon ze bloemstukken samenstellen die in werkelijkheid onmogelijk konden bestaan, met bloeiers uit verschillende seizoenen samen in een vaas.

Het waren riante explosies van kleur en textuur, dramatisch belicht tegen een sobere, meestal donkere achtergrond. De werken symboliseerden de wonderlijke pracht van de natuur, en dus van de schepping. Ze had de tijdgeest mee: bloemstukken werden steeds populairder en Rachels werken verkochten goed.

Op haar dertigste huwde ze met schilder Jurriaan Pool, een wees die op eigen houtje had weten op te klimmen tot schilder van portretten en allegorieën. Niet veel later beviel ze van haar eerste kind – er zouden er nog negen volgen. De meeste vrouwen uit haar tijd en milieu hielden het bij die rol als moeder en echtgenote. Rachel niet: deze werkende moeder wist zorg en kunst te combineren en de maatschappelijke verwachtingen te trotseren: zij bleef gewoon schilderen. En met steeds meer bijval. In 1699 mocht ze als allereerste vrouw ooit lid worden van ‘schildersconfrerie’ Pictura in Den Haag. Gretige klanten moesten haar bloemstukken maanden op voorhand bestellen.

In 1708 werd ze hofschilder van de keurvorst van de Palts. Haar kinderschare naar Düsseldorf verhuizen wilde Rachel niet, dus regelde de vorst dat ze gewoon in Amsterdam kon blijven, als ze jaarlijks een schilderij bracht. Het contact met de keurvorsten was gemoedelijk: Rachel noemde haar laatste kind, geboren toen ze al 47 was, Jan Willem, naar de keurvorst. Hij en zijn vrouw werden peetouders en schonken de baby een gouden penning en de moeder een dure toilettafel met 28 zilveren onderdelen.

Echtgenoot Jurriaan was niet jaloers dat Rachels carrière de zijne overvleugelde. In het voorjaar van 1711 kreeg het echtpaar bezoek van een Duitse geleerde, Zacharias Conrad von Uffenbach, die haar uitgebreid beschreef. Jurriaan vertelde de Duitser trots dat zijn vrouw daarin alle huidige en vroegere meesters overtrof.

Op het familieportret dat Jurriaan Pool in 1716 van Rachel, zichzelf en zoon Jan Willem maakte, zien ze er ontspannen, harmonieus en welgedaan uit. Rachel vangt het meeste licht. Alsof al die voorspoed niet genoeg was, wonnen ze in 1723 ook nog eens een enorm bedrag met de Staatsloterij.

Een mooie carrière, geen geldzorgen en huwelijksgeluk konden niet beletten dat Rachel hetzelfde lot beschoren was al zo veel moeders uit haar tijd. Ze zou de meeste van haar kinderen ver overleven. Drie stierven er als kind, één dochter als tiener, en twee zonen als twintigers. Dochter Maria Margaretha werd niet ouder dan vijfendertig. Met een zoon, Isaac, boterde het bovendien niet. Hij bleef, volgens haar briefwisseling, ‘het onbetamelijk en onverantwoordelijk gedrag en behandelinge jegens sijn ouders continueeren’. Pas in 1749 werden de plooien gladgestreken. Rachel, een weduwe van ver in de tachtig die ‘haer oordeel en gezicht voor een vrou van dien hogen ouderdom noch wonderwel had’, volgens de schildersbiograaf Johan van Gool, bleef haar duur verkochte werken schilderen tot haar laatste dag, op 12 oktober 1750.

Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Sorry

Je bezoekt deze website via een openbaar account.
Je kunt alle artikelen lezen, maar geen producten kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische herabonnering. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be.