Publicaties
Clara Peeters, de pionier van het stilleven
2 Reacties
© Privécollectie
© Privécollectie © Privécollectie
Reeks: Vergeten Vrouwelijke Schilders
kunst

Clara Peeters, de pionier van het stilleven

Vrouwelijke kunstenaars zijn lang overschaduwd door hun mannelijke collega’s, uitgesloten van opleidingen en de kunstwereld, zodat veel van hun namen niet in de geschiedenisboeken staan. Heleen Debruyne haalt enkele vrouwelijke schilders uit de vergetelheid en geeft ze de eer die hen toekomt. Aflevering twee gaat over Clara Peeters. 'Wel meer stillevens spoorden de kijkers aan om over hun eigen dood na te denken – vruchten en vlees mogen er nog zo mooi bijliggen, een week later krioelen er maden in.'

Clara Peeters is een raadsel. We weten alleen zeker dat ze in Antwerpen werd geboren, dat haar doopmeter Spaans was en dat ze zowel in Holland als in Vlaanderen werkte. Toen ze haar eerste werk signeerde was ze nog maar dertien. Verder moeten we haar tot leven wekken door naar haar schilderijen te kijken. Allemaal stillevens, gemaakt tussen 1607 en 1621. Je kan de glimmende kazen, vissen, taarten en vruchten zo van het doek plukken.

Nu hangen musea en oude paleizen vol van de somptueuze stillevens, maar in de vroege zestiende eeuw waren haar werken nogal een nieuwigheid. Creatieve vrouwen werden niet toegelaten tot artistieke schildersopleidingen. Ze konden niet leren tekenen naar levend model, werden niet onderlegd in mythologie en godsdienst. Dus hielden ze zich maar bezig met het penselen van wat ze om zich heen zagen. Planten. Vruchten. Scènes uit de keuken. Dat werd bestempeld als huisvlijt, niet als kunst. Bij het woord kunst dachten de Antwerpenaren uit de vroege zeventiende eeuw eerder aan de wemelende composities van Rubens. Heiligen, geschiedenis, allegorieën, Griekse nimfen: dàt is wat meesters schilderen.

En toch slaagde Clara Peeters er in buiten haar keuken te treden. In een door en door barokke tijd oogstte ze succes met hyperrealistische werken. Ze verhief haar alledaagse onderwerpen tot kunst. Olijven, kazen, gepoetst zilverwerk, de flakkerende vlam van een kaars, bloemen in verschillende stadia van frisheid: met die ingrediënten experimenteerde ze als een ware meester met kleur, vorm, textuur en compositie. Haalde ze haar inspiratie bij het nieuwe realisme dat uit Spanje kwam overgewaaid? Raakte ze geïnspireerd in Holland? Of zijn de Hollandse Meesters in hun eenvoud net door haar geïnspireerd? We weten het niet.

Antwerpen was in de zeventiende eeuw een van de grootste exportcentra voor beeldende kunst. Kunstkennende tijdgenoten als Carel Van Mander of Samuel van Hoogstraten keken dan wel neer op de ‘banketgen’, het hield Clara niet tegen om in het internationale circuit van kunsthandelaren naam te maken – bijna geen van haar werken bevindt zich nog in Antwerpen. Ze schilderde vaak op groot formaat, wat doet vermoeden dat haar doeken prijzig waren. Overal in Europa kochten kunstliefhebbers en zelfs vorsten haar ‘ontbijtjes’ of ‘banketjes’ om hun privévertrekken mee te sieren.

De kans is groot dat ze er niet alleen maar hongerig van werden, maar er ook een betekenis in lazen. Neem nu haar vroegst bekende werk: ‘Stilleven met Venetiaans glas, wijnglas en brandende kaars’ uit 1607. Daar kan je makkelijk een memento mori in lezen: de brandende kaars staat voor het voorbijstrijken van de tijd, de vlieg die op het tafelkleed trippelt voor nakend verval. Het twijgje rozemarijn symboliseert de eeuwigheid: het kruid behoudt lang zijn geur en werd ook gebruikt als middel tegen geheugenverlies. Wel meer stillevens spoorden de kijkers aan om over hun eigen dood na te denken – vruchten en vlees mogen er nog zo mooi bijliggen, een week later krioelen er maden in.

Maar nieuw onderzoek wijst erop dat Clara misschien helemaal geen duistere visie op leven en dood wilde weergeven. Het schilderij zou een huwelijk symboliseren. Op het tafelkleed liggen gouden juwelen die in de zeventiende eeuw werden gebruikt om het huwelijksbanket te decoreren en later aan de bruid te geven. Er ligt ook een typische huwelijksring uit de periode, en het twijgje rozemarijn zou ook voor eeuwige trouw kunnen staan. Ook de lekkernijen op tafel waren typisch voor huwelijksfeesten. Bovendien beeldt Clara op een ander werk ook een twijgje rozemarijn af, op een huwelijkstaart. Dat ding heeft meer van een vlaai, dan van de kitscherige witte constructies die we tegenwoordig bij huwelijken serveren.

Ook de kazen die Peeters zo graag schilderde waren niet zomaar zuivelproducten. Wilde ze de succesvolle landbouw uit de verschillende streken van de Nederlanden symboliseren? Op een schilderij uit 1615 staan ze gestapeld naast een pretzel en ongedesemd brood en een bord vol gedroogde noten en vruchten. Dat is voedsel voor tijdens de vasten.

Kaas daarentegen was strikt verboden tijdens de vasten. Het doek zou dus ook het conflict tussen vasten en carnaval kunnen verbeelden, wat dan weer een verwijzing zou kunnen zijn naar godsdienstpolitiek: de Reformatie brak met de strikte vastenregels. Kaas was in de zeventiende eeuw bovendien nog een mysterie; niemand begreep precies hoe melk kaas kon worden. Voor ons klinkt het nu misschien lachwekkend, maar kaas werd vaak gebruikt metafoor voor de Schepping. Hoe het ook zij: zelfs kaas verheft Clara Peeters ver boven het alledaagse.

Ze moet zich bewust geweest zijn van haar talent. Op minstens acht schilderijen beeldt ze ook zichzelf af. Wie goed kijkt, ziet in de reflectie van bekers of glazen een piepklein vrouwtje, soms met een palet in de hand, geconcentreerd aan het werk. Het doet denken aan de piepkleine Van Eyck in de spiegel van zijn Arnolfini-portret. Hier ben ik, lijkt ze te willen zeggen. En ook de menselijke vorm beheers ik prima. Ik kies er gewoon voor om iets anders te doen.

Clara Peeters was een pionier in het genre. Na haar werd het stilleven ontzettend populair en steeds bombastischer. Haar werken, die ze signeerde met CP, werden lang toegeschreven aan een man, Pieter Claesz. Maar die voor de kunstgeschiedenis typische vergissing – zo goed? Dat kan geen vrouw zijn! – is ondertussen rechtgezet. In 2016 kregen haar banketjes een overzichtstentoonstelling in het Prado in Madrid, de eerste solo van een vrouwelijke kunstenares in dat museum.

Tom ChristiaensFlag

Beste Jef, dank voor uw opmerkzaamheid. We hebben de fout rechtgezet.

JefVanStaeyenFlag

beste,

Kan het zijn dat volgend onderschrift een vergissing is?
Clara Peeters, Stilleven met kazen, artisjok en kersen, 1615
en
Clara Peeters, Stilleven met kazen, amandelen en krakelingen, 1615
moet zijn?

Aanmelden

Registreer je of meld je aan om een artikel te lezen of te kopen.

Sorry

Je bezoekt deze website via een openbaar account.
Je kunt alle artikelen lezen, maar geen producten kopen.

Belangrijk om weten


Bij aankoop van een abonnement geef je toestemming voor een automatische herabonnering. Je kunt dit op elk moment stopzetten door contact op te nemen met philippe.vanwalleghem@onserfdeel.be.