literatuur recensie

‘Alles voor de reis’ van Adriaan van Dis is een openbaring van de beste soort

Liefde voert de boventoon in de nieuwe roman van Adriaan van Dis, een herinnering aan een veertig jaar durende geheime relatie die zowel de schoonheid als de schaamte daarvan laat zien.

In Alles voor de reis steekt de verteller direct – nog voor het colofon – van wal. De vertelstem is opzwepend, ijverig; er is haast geboden, of in elk geval de urgentie van een verhaal dat eruit moet. Misschien heeft het die kracht doordat het verhaal eerder alleen in de schaduw bestond en nu, na zoveel jaar, het daglicht ziet.

We lezen het relaas van een verteller die zijn verboden geliefde Eefje tot leven wekt in herinneringen aan hun bijna veertigjarige affaire, nadat zij is overleden. Wat er op die eerste bladzijden beschreven wordt is een droomachtige scène:

We beklimmen het duin. De avond is oranje, achter ons wiegen de dennen donkerblauw. De meeuwen duiken naar ons hoofd – er moeten hier ergens nesten zijn. Met de zee in zicht kleden we ons uit in een door helm beschutte duinpan. Het strand ligt er slordig bij.

Een veelbetekenend beeld bovendien, je kunt er allerlei symboliek in zien van een geheime relatie die in de schaarse tijd van de namiddag plaatsvindt, het nest dat ze zelf nooit vormen, de overgave en naaktheid die de koude zee afdwingen; het voor even verstoken zijn van het normale leven waarin Eefje met “de ander” getrouwd is, dat even verderop, als een slordig strand, ligt te wachten.

Al in deze levenslustige opening laat Van Dis de lezer voelen dat dit beslist géén zwaar boek over sterven is. Als er sprake is van rouw, dan alleen in de marge: zelfs in de aanwezigheid van de (naderende) dood, voert liefde de boventoon. Een liefde, bovendien, die gevoelig is voor roddel en achterklap, al wil de auteur hier voorzichtig te werk gaan. Hoewel deze vertelling dicht langs Van Dis’ persoonlijke leven schuurt, stelt hij in het nawoord van Alles voor de reis nadrukkelijk: “Alles is waar behalve wat ik heb verzonnen.”

Moralisme ligt op de loer, van het verraderlijke soort dat eigenlijk van het boek wég beweegt. De discussie of een buitenechtelijke affaire wel of niet kan deugen, kan dan wel een interessante gespreksrichting zijn tussen de verteller – ook als die op de auteur lijkt – en lezer, maar de auteur erbij betrekken is onnodig en eigenlijk jammer (dit zijn immers geen memoires, het is een roman). Niets slaat de magie sneller uit een roman dan een strooptocht naar de feiten.

De verteller bezoekt zijn geliefde in het hospice, de laatste plek die zij bewust koos om haar dubbelleven tot het eind toe te laten voortduren. Vanuit haar bed maken ze reizen door hun relatie: “Om aan die klamheid te ontsnappen zetten we de pomp van het matras wat harder. Zo reisden we op een vliegend tapijt, als in Duizend-en-een-nacht. Rooie wangen kreeg ze ervan. Reiskoorts.”

Zo herbeleven we hun tripjes naar de duinen, hun ontmoeting bij het boekenprogramma waar hij presentator en zij producent was, hun reizen om auteurs te strikken voor het programma, en hun meest stabiele ontmoetingsplek: haar strandhuisje aan de Noordzeekust, met hun vaste borreluur. Al dat herinneren schept levendige, filmische scènes waarin het nadrukkelijk niet om een melancholische verwerking van de feiten gaat, maar om te vieren dat dit allemaal kon bestaan: “De liefde was groter”, zo wordt geconstateerd.

Wat het intrigerend maakt is dat zelfs een geconcentreerd en vaak geïdealiseerd verbond van een geheime liefde, in een eerlijk, volledig licht komt te staan. Zo is Eefje slim en prachtig en sterk, maar óók onhebbelijk in slordigheid, gierigheid (waar ze een sport van maakte) en dominantie. Eefje redt de verteller, verlicht hem, bekritiseert hem: “Ze pestte me. Verbeterde me.” Even later: “Zo ben ik opgevoed. Dus ik slikte Eefjes standjes zonder morren. Regels geven mij houvast. Zonder leidsels ontspoor ik. Of was het een infantiel verlangen naar de harde hand uit mijn jeugd? Genegenheid stond thuis op rantsoen. Was ik daarom blij met elke gestolen zoen? De bijrol van minnaar – meer gunde ik mezelf niet.” Enerzijds verlangde de verteller dat ze zou kiezen (en gaat uit onvrede zelfs in Parijs wonen), anderzijds gaf haar vastberaden houding dat níét te doen, een welkome afkerende beweging die tegemoetkwam aan zijn hechtingsangst.

Bij een affaire hoef je nooit thuis te komen én mis je dus altijd een thuis. Het gezin dat had kunnen zijn, blijft beperkt tot de denkbeeldige dochter Meeuwtje, die als buikspreekstem soms een kritisch geluid laat horen. Alles voor de reis is zo een oefening in nuance, in empathie. Eefje is zowel eerlijk in het erkennen van haar liefde voor haar minnaar, als leugenachtig in het achterhouden van die andere, wél zichtbare kant van haar leven.

Veelbetekenend en schrijnend zijn de bedenkingen die opkomen, maar liefdevol worden weggeveegd. Als Eefje aan de telefoon zijn bestaan ontkent door te zeggen “Nee, ik ben alleen”, vervolgt de verteller: “En daar zat ik naast. Uitgegumd. En ik pikte het. En waarom? Dat was de prijs die ik betaalde voor mijn geluk. Voor ons geluk. We hadden het toch heerlijk samen! Wat ging het anderen aan? Uitgeteld en uitgejokt kroop ze dan op mijn schoot.”

Het is precies die tegenstrijdigheid die de verteller voedt, zoals hij stelt: “Ze was mijn moed en mijn kritiek, mijn duw en tegengas. En schaamte zelfs. We hebben heel wat doorgekrast.” En voeden, dat is vooral wat deze relatie nodig had én voortbracht. De twee geliefden tonen zich ultiem liefdevol in hun zorgvuldigheid naar elkaar, in het altijd je best blijven doen, in het vrijlaten van de ander in geheimen en pijnlijke waarheden (“Eerlijkheid maakt dingen kapot”). Het is niet minder waarachtig omdat het zich in het verborgene afspeelde.

Zo gaat deze roman ook over de werking van taal: hoe herinneringen broodnodige en zorgvuldige constructies zijn, hoe we verhalen maken die we nodig hebben (zoals reizen maken vanaf een sterfbed) en hoe we daarin woorden kunnen weglaten of juist toevoegen, al naargelang het onze beleving van de werkelijkheid op een bepaalde manier beïnvloedt.

Wat aanstekelijk werkt in deze roman, zijn de korte, in elkaar geschoven hoofdstukken die de lezer van het een naar het ander laten springen, van essentie naar essentie. Tijdens het lezen hóór je Van Dis smakelijk vertellen, in vloeiende, muzikale zinnen bouwt hij een fonkelende roman vol levenslust, dan weer lyrisch, hier en daar opgeruimd (“Onder de stoel ermee”) en humoristisch, zoals wanneer ze de radio hard zetten en meezingen en een vrijwilliger van het hospice hen tot stilte waant: “Een paar deuren verderop werd er flink gestorven.” Bomvol inzichten over de liefde (pel elkaar niet helemaal af, laat het mysterie bestaan) en het belang van taal, is Alles voor de reis een openbaring van de beste soort.

Adriaan van Dis, Alles voor de reis, Atlas Contact, Amsterdam, 2026, 208 p.

• adriaan van dis
• roman
• romanrecensie